صرف جاسوسى و شاهد آن جواب امام است به معاويه كه مىگويد : تو افراد را براى خرابكارى و ترور فرستادى و جاسوسان را به كار گماردى گويا طالب جنگى و . . . « 1 » امّا روايت دعائم الاسلام : « جاسوس و ديده‌بان هرگاه دستگير شوند كشته مىشوند » مرسل است يا اينكه ميان آن و روايات ديگر بدين شكل جمع مىشود : در آن روايت ، جاسوس كافر اراده شده است . آراى ديگر مذاهب ( قائل به حبس ) 1 . ابو يوسف : اى امير مؤمنان ! از جاسوسان ذمّى يا حربى يا مسلمان پرسيدى ، اگر حربى يا ذمّى ( يهود ، نصارى و مجوس كه جزيه مىدهند ) باشند گردنشان را بزن و امّا اگر از مسلمانان شناخته شده‌اند كيفرشان ده و حبس آنان را طولانى كن تا توبه كنند . « 2 » 2 . بستى : آن ( يعنى داستان حاطب ) دليل است كه جاسوس اگر مسلمان باشد كشته نمىشود و دربارهء نوع كيفر اختلاف كرده‌اند . اصحاب رأى دربارهء مسلمان گفته‌اند : اگر به دشمن نامه نوشت و اسرار مسلمانان را به ايشان گفت كيفر سخت مىبيند و حبس طولانى مىشود . « 3 » 3 . عينى : . . . از ابو حنيفه و اوزاعى نقل شده است : كيفر سخت مىبيند و حبس طولانى مىشود . « 4 » آراى فقيهان شيعه دربارهء جاسوسى ذمّى 1 . شيخ طوسى : امّا اگر كارى كه با « امان » منافات داشته باشد ، كردند ؛ مثل اين كه براى جنگ با مسلمانان گردآيند ، پيمان شكسته‌اند و فرقى نيست كه در عقد ذمّه شرط شده باشد يا نه ؛ زيرا شرط ذمّه مقتضى اين است كه آن‌ها در امان مسلمانان باشند و مسلمانان هم از دست آنان در امان باشند . امّا آن چه ضرر مسلمانان در آن است ، شش مورد ذكر مىشود : . . . و راه را بر مسلمانان ناامن نكند و كمبودى را به مشركان اطلاع ندهد و با نوشتن نامه يا به صورتى ديگر براى تضعيف مسلمانان ، اخبار و اسرارشان را به

--> ( 1 ) . مفيد ، ارشاد ص 188 . ( 2 ) . خراج ، ص 190 . ( 3 ) . معالم سنن ، ج 2 ، ص 274 . ( 4 ) . عمدة القارى ، ج 14 ، ص 256 .